Bạn đang mở bản đồ lên, thấy đảo Papua với mấy cái tên lạ hoắc như thung lũng Baliem hay vách đá Morobe, và tự hỏi có nên đưa cả nhà đi không. Trước khi đặt vé, có một câu chuyện văn hóa ở đó đáng để bạn kể cho con nghe trên đường. Nó cũng khiến bạn nghĩ lại cách gia đình mình đang lưu giữ ký ức về người đã khuất.
Ở vùng lõi rừng nguyên sinh thuộc đảo Papua, Indonesia, bộ tộc Dani và Anga vẫn giữ kỹ thuật ướp xác hun khói mà ông bà họ truyền lại. Người ta bôi mỡ heo cùng tinh dầu thảo mộc lên thi thể rồi sấy liên tục trên bếp lửa. Nhờ vậy, những di hài như xác ướp chiến binh Wimotok Mabel đã gần 300 năm tuổi vẫn giữ nguyên hình hài, làn da đen bóng, không bốc mùi cũng không phân hủy.
Bếp lửa trong nhà người Dani không chỉ để nấu ăn
Với gia đình Việt, bếp là nơi sum họp buổi tối, là nồi canh, là mâm cơm. Với người Dani, bếp lửa còn là nơi giữ người thân ở lại lâu hơn với nhà. Bạn thử nghĩ xem: bao nhiêu thế hệ trong nhà bạn đã ngồi quanh một cái bếp? Cách người Dani hun khói thi thể gần 300 năm cho thấy họ xem việc chăm sóc người đã khuất là công việc hằng ngày, kiên trì, chứ không phải nghi lễ làm một lần rồi thôi. Điều này gợi cho bạn một câu hỏi thực hành: trong nhà bạn, ký ức về ông bà đang được lưu giữ bằng gì? Một tấm ảnh, một cuốn sổ, một món đồ cũ? Bạn có thể bắt đầu bằng việc cùng con ghi lại vài câu chuyện của ông bà mỗi dịp giỗ, để ký ức không phụ thuộc vào trí nhớ của người lớn.
Những xác ướp bôi đất sét đỏ trên vách đá vôi canh giữ buôn làng
Đi sâu vào rừng rậm, người xem còn gặp hàng loạt xác ướp được bôi đất sét đỏ, đặt cheo leo trên vách đá vôi để canh giữ buôn làng. Đây là cách người Anga gắn người chết với địa hình sống của mình. Với một gia đình hay đi du lịch, chi tiết này nhắc bạn một điều rất thực dụng: mỗi vùng đất có cách ứng xử với cái chết khác nhau, và con trẻ thường tò mò về những điều đó. Thay vì né tránh, bạn có thể chuẩn bị trước vài câu giải thích ngắn gọn, bình tĩnh để con hiểu rằng các nền văn hóa khác nhau có phong tục khác nhau, và mình tôn trọng sự khác biệt đó. Bạn cũng nên nhắc con không chụp ảnh tùy tiện ở những nơi linh thiêng, không chỉ ở Papua mà ở bất cứ đền chùa, nghĩa trang nào trên đường đi.
Tục Ikipalin chặt đốt ngón tay chịu tang đã bị cấm
Phần khiến nhiều người giật mình là Ikipalin, hủ tục chặt đốt ngón tay để chịu tang. Tục này nay đã bị cấm, nhưng vết tích vẫn còn in trên bàn tay những người phụ nữ lớn tuổi. Với gia đình có con nhỏ, đây là chỗ bạn cần nói chuyện rõ ràng. Bạn có thể giải thích rằng trước đây có những phong tục mà ngày nay xã hội không còn chấp nhận, và việc luật pháp can thiệp để bảo vệ con người là điều đáng mừng. Đừng biến câu chuyện thành nỗi sợ, hãy biến nó thành bài nói về việc thương người thân không cần phải chịu đau đớn. Nếu con hỏi vì sao người ta làm vậy, bạn đó là cách họ từng bày tỏ nỗi buồn, nhưng ngày nay người ta đã chọn cách khác để tưởng nhớ.
Đi xa cùng con cần chuẩn bị tâm lý cho những điều khác lạ
Những nơi như thung lũng Baliem hay vách đá Morobe không phải điểm du lịch nghỉ dưỡng. Đường vào rừng sâu, khí hậu khác, và văn hóa bản địa rất khác với những gì trẻ em Việt thường thấy. Bạn nên chuẩn bị cho con trước bằng cách xem bản đồ, đọc vài thông tin cơ bản, và thống nhất với con rằng mình đi để học chứ không phải để chụp ảnh khoe. Về sức khỏe, hãy chú ý giữ ấm, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và ăn chín uống sôi trong suốt chuyến đi. Nếu trong nhà có người già hoặc trẻ nhỏ có bệnh nền, bạn nên cân nhắc kỹ trước khi chọn cung đường rừng sâu, và đi khám sức khỏe trước khi lên đường.
Một chuyến đi xa nên bắt đầu từ ví tiền và lịch sinh hoạt
Bạn thử tính xem một chuyến đi tới vùng xa như đảo Papua tốn bao nhiêu: vé máy bay, chi phí vào rừng, hướng dẫn viên địa phương, bảo hiểm du lịch. Khoản này thường vượt xa một chuyến nghỉ biển trong nước. Cách thực hành đơn giản là bạn lập một khoản riêng cho du lịch trải nghiệm, để dành đều đặn mỗi tháng, và chỉ đi khi khoản đó đủ, không vay mượn. Đồng thời, hãy đối chiếu với lịch học của con và lịch làm việc của cả nhà để không phải cắt ngắn chuyến đi giữa chừng. Với gia đình có con nhỏ, một chuyến đi dài ngày cần được tính cả thời gian nghỉ ngơi sau chuyến, đừng xếp lịch kín ngay khi về.
Giữ ký ức gia đình theo cách của mình, không cần theo cách của ai
Câu chuyện xác ướp hun khói và những bàn tay mang vết tích Ikipalin ở đảo Papua nhắc bạn rằng mỗi cộng đồng có cách riêng để đối diện với mất mát. Gia đình bạn không cần bắt chước ai. Bạn chỉ cần chọn một cách bền bỉ và tử tế: một buổi tối kể chuyện ông bà, một cuốn album được dán lại, một món ăn truyền thống nấu vào ngày giỗ. Những việc nhỏ làm đều sẽ giữ ký ức lâu hơn mọi nghi lễ cầu kỳ. Và nếu bạn đang cân nhắc đưa con tới những vùng đất xa lạ, hãy nhớ rằng điều con học được không nằm ở tấm ảnh chụp được, mà ở cách con hiểu và tôn trọng người khác.
Câu hỏi thường gặp
Xác ướp người Dani ở đâu và có tham quan được không?
Chúng nằm trong các buôn làng thuộc thung lũng Baliem, Papua, Indonesia. Một số làng mở cửa cho khách có hướng dẫn viên địa phương dẫn vào, nhưng bạn phải xin phép trước và tuân theo quy định của làng.
Vì sao xác ướp hun khói gần 300 năm mà không bốc mùi?
Nhờ mỡ heo và tinh dầu thảo mộc thoa lên thi thể, rồi sấy liên tục trên bếp lửa trong thời gian dài. Quá trình này làm khô và diệt khuẩn, nên xác không phân hủy và không có mùi.
Đi thung lũng Baliem cần chuẩn bị gì?
Bạn nên chuẩn bị áo ấm vì đêm lạnh, giày bám tốt, thuốc men cơ bản, và đặt hướng dẫn viên địa phương trước. Nên đi khám sức khỏe nếu trong nhà có người già hoặc trẻ nhỏ có bệnh nền.
Đọc thêm: Cắt đậu phụ nghìn lát trong 90 giây có khó như bạn nghĩ?
