Bạn đứng trước kệ hàng, tay cầm hũ tương ớt quen thuộc, và tự nhiên thấy khó đặt vào giỏ. Câu chuyện về Lão Cán Ma khiến nhiều gia đình phải dừng lại một nhịp, vì nó chạm đúng nỗi lo ai cũng hiểu: hiệu suất tăng thì chi phí giảm, nhưng thu nhập của người lao động quanh mình có còn không?
Một dây chuyền giảm từ hơn 600 người xuống 48 người
Mọi chuyện bắt đầu từ phát biểu của Phó tổng giám đốc Lão Cán Ma, ông Li Xin, hôm 24/9. Ông cho biết nhân sự phân loại ớt trên một dây chuyền đã giảm mạnh từ hơn 600 người xuống còn 48 người sau khi công ty áp dụng hệ thống kiểm tra bằng trí tuệ nhân tạo. Con số chênh lệch quá lớn khiến câu chuyện lan nhanh trên Weibo: đến cuối tháng 10, các chủ đề liên quan thu hút hơn 120 triệu lượt đọc. Hàng nghìn người tuyên bố tẩy chay, ngừng mua sản phẩm.
Với một gia đình Việt, chuyện này không xa lạ. Nhà bạn có thể không mua tương ớt mỗi tuần, nhưng bạn vẫn dùng nó trong bữa cơm, trong món nước chấm, trong lần cả nhà ăn lẩu. Một hũ gia vị rẻ tiền lại là thứ gắn với thói quen ăn uống hằng ngày. Khi người tiêu dùng quay lưng, cái họ phản đối không chỉ là một dây chuyền máy móc, mà là cảm giác thương hiệu từng đứng về phía người lao động bình dân nay lại đi trước một bước quá nhanh.
AI quét băng chuyền 0,3 giây một lần
Về công nghệ, hệ thống AI của Lão Cán Ma hiện được triển khai tại cơ sở Changming ở Quý Dương. Camera công nghiệp quét băng chuyền mỗi 0,3 giây để nhận diện quả ớt bị mốc hoặc có đốm đen, sau đó luồng khí áp lực cao thổi bay quả lỗi. Theo lời ông Li, tỷ lệ sản phẩm lỗi ở các công đoạn then chốt đã giảm xuống còn 0,02%. Nhìn từ góc bếp núc, đó là tin tốt: hũ tương ớt đồng đều hơn, ít quả hỏng lọt vào dây chuyền hơn.
Nhưng nhìn từ góc túi tiền của cả nhà, câu chuyện khác hẳn. Ngày 26/10, đại diện bộ phận nhân sự của Lão Cán Ma phủ nhận thông tin sa thải hàng trăm nhân công, khẳng định công ty chưa từng có kế hoạch điều chỉnh nhân sự quy mô lớn, và cho rằng ông Li Xin không hề đề cập đến số lượng công nhân bị giảm trong bài phát biểu. Toàn văn bài phát biểu chưa được công bố nên con số cụ thể vẫn chưa kiểm chứng được.
Tuy vậy, dữ liệu đăng ký doanh nghiệp trên hai nền tảng tra cứu Tianyancha và Qichacha lại cho thấy số người tham gia bảo hiểm tại Công ty Thực phẩm Hương vị Lão Cán Ma lao dốc trong 4 năm: từ 2.912 người năm 2022 xuống 1.783 người năm 2023, 941 người năm 2024 và chỉ còn 740 người vào năm 2025, tức giảm khoảng 75%. Với một gia đình có người làm trong nhà máy, mỗi con số là một khoản tiền chợ, tiền học, tiền thuốc đang mỏng đi.
Máy tăng tốc còn niềm tin người mua thì không
Điều khiến làn sóng tẩy chay mạnh đến vậy nằm ở lai lịch của Lão Cán Ma. Nhà sáng lập Đào Hoa Bích từng mất việc, phải bán mì lạnh lề đường trước khi gây dựng nên đế chế tương ớt vào năm 1997. Thương hiệu vốn gắn với giới lao động bình dân, nên khi công chúng nghe tin hàng trăm công nhân phân loại ớt bị thay bằng máy, cảm giác bị phản bội rất rõ. Một bình luận lọt top thịnh hành trên Weibo đặt đúng vấn đề: nếu mọi thứ đều do máy móc và robot làm, người lao động mất việc, mất thu nhập thì còn ai có tiền để mua hàng?
Ông Jason Yu, Tổng giám đốc Công ty Nghiên cứu Thị trường CTR, nhận định sự phẫn nộ của công chúng đến từ nỗi lo bị bỏ lại phía sau. Với gia đình Việt, bài học thực hành nằm ở chỗ chọn hàng không chỉ dựa vào giá. Bạn có thể để ý xem thương hiệu đó có công bố rõ cách họ dùng công nghệ, có giữ việc làm cho người lao động hay không, và có minh bạch khi bị chất vấn hay không. Một hũ gia vị tiết kiệm vài nghìn đồng mỗi tháng, nhưng nếu cả xóm cùng mất việc thì cái tiết kiệm đó cũng không còn ý nghĩa.
Một hũ tương ớt nhắc bạn cân lại cách chi tiêu
Bạn không cần tẩy chay hay tán thành thay ai. Việc thực hành trước tiên là rà lại danh sách chi tiêu hằng tháng: những món gia vị, đồ ăn vặt, nước chấm mua định kỳ có thực sự cần thiết không, và có thương hiệu nào cùng mức giá mà cách làm ăn minh bạch hơn không. Thứ hai, khi cả nhà ngồi ăn, bạn có thể kể ngắn cho con nghe chuyện máy móc thay người, để con hiểu đồng tiền chi ra nuôi ai. Thứ ba, nếu trong nhà có người làm công việc dễ bị máy thay, cả nhà nên tính trước một khoản dự phòng nhỏ, đều đặn mỗi tháng, thay vì đợi biến cố mới xoay. Ở đây có một chỗ dễ sai: đừng vội tin mọi con số lan truyền, vì bài phát biểu gốc chưa được công bố đầy đủ.
Công nghệ giúp hũ tương ớt sạch lỗi hơn, nhưng bữa cơm gia đình vẫn cần người có thu nhập ổn định mới ấm. Từ chợ về đến bàn ăn, bạn thử một lần đọc kỹ nhãn và hỏi người bán xem thương hiệu này làm ăn thế nào.
Đọc thêm: Quản lý chi tiêu Tết khi biếu quà hai bên nội ngoại
Câu hỏi thường gặp
Lão Cán Ma dùng AI thay bao nhiêu công nhân phân loại ớt?
Theo phát biểu của Phó tổng giám đốc Li Xin hôm 24/9, nhân sự phân loại ớt trên một dây chuyền giảm từ hơn 600 người xuống còn 48 người sau khi áp dụng hệ thống kiểm tra bằng trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên ngày 26/10, đại diện bộ phận nhân sự công ty phủ nhận thông tin sa thải hàng trăm nhân công và cho rằng ông Li không hề đề cập đến số lượng công nhân bị giảm, trong khi toàn văn bài phát biểu chưa được công bố nên con số cụ thể vẫn chưa kiểm chứng được.
Vì sao người tiêu dùng tẩy chay Lão Cán Ma?
Làn sóng tẩy chay bùng lên vì thương hiệu vốn gắn với giới lao động bình dân: nhà sáng lập Đào Hoa Bích từng mất việc, phải bán mì lạnh lề đường trước khi gây dựng đế chế tương ớt năm 1997. Khi công chúng nghe tin hàng trăm công nhân phân loại ớt bị thay bằng máy, cảm giác bị phản bội rất rõ, đến cuối tháng 10 các chủ đề liên quan thu hút hơn 120 triệu lượt đọc trên Weibo và hàng nghìn người tuyên bố ngừng mua sản phẩm.
Số người tham gia bảo hiểm của Lão Cán Ma giảm bao nhiêu trong 4 năm?
Dữ liệu trên Tianyancha và Qichacha cho thấy số người tham gia bảo hiểm tại Công ty Thực phẩm Hương vị Lão Cán Ma giảm từ 2.912 người năm 2022 xuống 1.783 người năm 2023, 941 người năm 2024 và chỉ còn 740 người vào năm 2025, tức giảm khoảng 75%.
